Peloidy to naturalne tworzywa organiczno-mineralne, które powstały w procesie przemian szczątków roślinności bagiennej bez dostępu tlenu oraz w wyniku procesów geologicznych z udziałem wody i mikroorganizmów. Nazwa „peloidy” wywodzi się z języka greckiego (pelos = błoto), natomiast nazwa „borowina” wywodzi się od staropolskiego określenia torfów, które były wydobywane w borach.

Torf wykorzystywany był i jest do rozmaitych celów. Służył jako opał zastępując węgiel lub drewno. Wykorzystywany jest w ogrodnictwie, rolnictwie, a nawet budownictwie jako materiał izolacyjny. Nas najbardziej interesują właściwości lecznicze torfu.
Potwierdzeniem niezwykłych właściwości konserwujących torfu są liczne, dobrze zachowane przez wieki znaleziska na torfowiskach. Np. w 1950 roku duńscy robotnicy odkryli na torfowisku ciało niewysokiego mężczyzny, którego jedynym odzieniem była czapka. Rok wcześniej w tamtych rejonach zaginął jeden z uczniów podczas szkolnej wycieczki. Szacunki robotników, co do daty śmierci denata były mylone o ponad 20 wieków.

Ciało nazwane później jako Tollund Man, to mężczyzna żyjący 200-300 lat przed Chrystusem. Choć przez ponad 2 tysiące lat jego ciało uległo częściowemu rozkładowi, twarz pozostała nietknięta (można nawet dostrzec zarost na jego twarzy). Badania wykazały, że został on uduszony paskiem w wieku 30-40 lat.

Właściwości kosmetyczne torfu doceniała już Kleopatra, a właściwości lecznicze były dobrze znane starożytnym Grekom. Obecnie w polskich uzdrowiskach i sanatoriach stosuje się wyłącznie torfy lecznicze, zwane borowinami lub peloidami. Do zabiegów leczniczych po raz pierwszy wprowadzono w Krynicy w 1858. Dziś w uzdrowiskach i sanatoriach korzystamy z kąpieli i zawijań borowinowych oraz kąpieli z emulsją borowinową. Borowina wspomaga leczenie choroby zwyrodnieniowej, stanów pourazowych oraz wszelkich dolegliwości bólowych mięśni i stawów.

Zaliczenie torfu do złóż leczniczych wymaga określenia w nim takich parametrów jak stopień humifikacji, stopień uwodnienia, zawartość określonych substancji organicznych i nieorganicznych. Istotna jest również kwasowość, zdolność sorpcyjna i zatrzymywanie ciepła. Do związków organicznych występujących w borowinie zaliczamy bituminy, pektyny, celulozę, kwasy huminowe, fulwokwasy, ligniny oraz fitohormony i inne związki wykazujące aktywność biologiczną. Substancje nieorganiczne to głównie makro- i mikroelementy.

Torfy lecznicze dzielimy na torfy wysokie, przejściowe i niskie. Torfy wysokie powstają ponad poziomem wód gruntowych. 95% takiego torfu to substancje organiczne, a nie więcej 5% nieorganiczne. Torfy wysokie uważa się za wysokogatunkowe. Cechują się dużą chłonnością wody, dużymi właściwościami sorpcyjnymi i małym przewodnictwem ciepła. Mają odczyn kwaśny.
Torfy niskie powstają w zarośniętych nieckach jezior, korytach rzek i wszędzie tam gdzie woda nanosiła składniki mineralne. Torfy niskie mają przeciętnie 75% substancji organicznych i 25% nieorganicznych, są więc silnie zmineralizowane. Mają odczyn obojętny lub lekko alkaliczny. Z praktycznego punktu widzenia wprowadzono podział wg 10-stopniowej skali von Posta określający stopień humifikacji borowiny (stopnie humifikacji H). Do celów leczniczych zaleca się borowinę od H6 do H10. Obrazowo mówiąc: stopień 10 mamy wtedy, jeśli biorąc w dłoń garść torfu i wyciskając go cała masa wydobywa się na zewnątrz, a w dłoni nie pozostaje nam nic. Borowina o stopniu rozkładu H1 jest nierozłożona - w dłoni pozostaje garść substancji organicznych, a wyciśnięta z torfu woda jest bezbarwna.

Borowina naturalna składa się z ziaren o przeciętnej średnicy około 4 mm. Do zabiegów jest ona rozdrabniana i wtedy ziarna borowiny mają około 2 mm. Borowina posiada wiele organicznych substancji czynnych. Z tego powodu jej nadmierne podgrzewanie lub nieprawidłowe przechowywanie powoduje utratę właściwości leczniczych. Podgrzanie do temperatury powyżej 50°C niszczy jej właściwości katalityczne, a powyżej 80°C powoduje całkowitą utratę właściwości, gdyż narusza struktury biologiczne. Dopuszcza się składowanie borowiny w magazynach. Niemniej jednak przechowywana nawet w optymalnych warunkach traci w ciągu roku 20-30% zdolność wiązania wody. Borowiny nie wolno przechowywać na wolnym powietrzu, gdyż narażona jest na przegrzanie, przemarzanie, przesuszanie, a ponadto woda deszczowa wypłukuje z niej substancje czynne.

Borowina naturalna jest trudno dostępna, nietrwała i bardzo kosztowna. W zasadzie można z niej korzystać w uzdrowiskach i sanatoriach o profilu leczniczym nastawionym na leczenie chorób narządu ruchu. Wybrane preparaty linii „Kuracja borowinowa TOŁPA”, których działanie opiera się na zawartym w preparatach wyciągu borowinowym, posiadają dużą wartość profilaktyczną i można je stosować jako przedłużenie kuracji sanatoryjnych.

Przeczytaj artykuł na ten temat (PDF)